Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ποσειδώνας ή ο Ηρακλής άνοιξαν δίοδο που χώρισε τον Όλυμπο από την Όσσα, επιτρέποντας στα νερά της λίμνης Νεσσωνίδος να χυθούν στη θάλασσα.
.jpg)
Ωστόσο, οι γεωλόγοι έχουν διαφορετική άποψη. Υποστηρίζουν ότι πριν από λίγα εκατομμύρια χρόνια, η Θεσσαλία ήταν αποκλεισμένη από τη θάλασσα, ενώ τα χαμηλότερα τμήματά της σκεπάζονταν από τα νερά μιας μεγάλης, μετρίου βάθους λίμνης. Αυτή η λίμνη ξεχείλισε λόγω των αποθέσεων φερτών υλικών σε αυτήν και τα νερά της βρήκαν διέξοδο προς το Αιγαίο Πέλαγος ανάμεσα στον Όλυμπο και την Όσσα. Αυτό το υδάτινο ρεύμα, που στη συνέχεια ονομάστηκε Πηνειός, διέβρωσε ακόμη περισσότερο τους ορεινούς όγκους και διεύρυνε το άνοιγμα, σχηματίζοντας την Κοιλάδα των Τεμπών. Έτσι, οι επιστημονικές έρευνες αναιρούν τον μύθο και δείχνουν τη φυσική εξέλιξη της περιοχής με τη διαδικασία της διάβρωσης.
Το όνομα "Τέμπη" χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα για να περιγράψει την κοιλάδα των Τεμπών, με τον Ηρόδοτο, τον Καλλίμαχο και τον Πλούταρχο να αναφέρουν τον τόπο αυτό. Η πιθανή ετυμολογία του ονόματος προέρχεται από το ρήμα "τέμνω", δηλαδή το κόψιμο ή το χωρισμό σε δύο κομμάτια, πιθανόν να συνδέεται με την σεισμική δόνηση που προκάλεσε τη διάνοιξη της κοιλάδας. Μια άλλη πιθανή ετυμολογία προέρχεται από τη λέξη "τέμμος" ή "τέμπος", που στη μακεδονική και την αιολική διάλεκτο παραπέμπει στη θρησκευτική σημασία της κοιλάδας. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι ο Απόλλωνας ονομάζεται Άπλους Τεμπείτας και τα επίθετα Τεμπικός, Τεμπίς και Τεμπείτης παραπέμπουν στην περιοχή αυτή.
Το όνομα "Τέμπη" χρονολογείται από την αρχαιότητα και χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κοιλάδα των Τεμπών, με τον Ηρόδοτο, τον Καλλίμαχο και τον Πλούταρχο να αναφέρουν τον τόπο αυτό στα έργα τους. Υπάρχουν πιθανές ετυμολογίες για το όνομα, με μια από αυτές να προέρχεται από το ρήμα "τέμνω", που σημαίνει κόψιμο ή χωρισμό σε δύο κομμάτια. Αυτό συνδέεται πιθανότατα με τη σεισμική δόνηση που προκάλεσε τη διάνοιξη της κοιλάδας. Μια άλλη πιθανή ετυμολογία προέρχεται από τις λέξεις "τέμμος" ή "τέμπος", που παραπέμπουν στη θρησκευτική σημασία της κοιλάδας στις μακεδονική και αιολική διάλεκτο. Επιπλέον, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο θεός Απόλλωνας ονομάζεται "Άπλους Τεμπείτας", και τα επίθετα "Τεμπικός", "Τεμπίς" και "Τεμπείτης" παραπέμπουν στην περιοχή αυτή.
Η κοιλάδα των Τεμπών έχει ιστορική σημασία, καθώς αποτελούσε το κυριότερο πέρασμα από τη βόρεια προς τη νότια Ελλάδα και αντίστροφα από την αρχαιότητα. Στο παρελθόν, οι Πέρσες εκστρατεύσαν εναντίον της Ελλάδας και εισέβαλαν μέσω αυτής της περιοχής με επικεφαλής τον βασιλιά τους Ξέρξη. Όταν ο Ξέρξης έφτασε στη Θέρμη, είδε τον Όλυμπο και την Όσσα και έμαθε για τη στενωπό που βρίσκεται ανάμεσα τους και συνδέει την Θεσσαλία με την υπόλοιπη Ελλάδα. Οι Έλληνες στρατηγοί αποφάσισαν να στείλουν αρχικά 10.000 οπλίτες στο πέρασμα των Τεμπών για να αντιμετωπίσουν την εισβολή των Περσών. Οι οπλίτες ενώθηκαν με το θεσσαλικό ιππικό και κατάφεραν να αντιμετωπίσουν με επιτυχία τον εχθρό στο πέρασμα των Τεμπών. Η νίκη αυτή αποτέλεσε σημαντική στρατηγική επιτυχία για τους Έλληνες και συνέβαλε στην απότροπη της εισβολής των Περσών στην υπόλοιπη Ελλάδα.
Ο Ευαίνετος του Καρήνου υπηρέτησε ως στρατηγός των Λακεδαιμονίων κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, αν και δεν ήταν από βασιλική γενιά. Αντίθετα, ο Θεμιστοκλής ήταν ο στρατηγός των Αθηναίων. Κατά τη διάρκεια μιας επισκεψιμότητας στη Θεσσαλία, οι στρατηγοί έλαβαν ειδοποίηση από κήρυκες του Μακεδόνα βασιλιά Αλέξανδρου, που τους πληροφόρησαν για το μεγάλο στρατό των Περσών που ετοιμαζόταν να κατέβει προς τον νότο και για τα περάσματα από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία. Αποφασίστηκε να επιστρέψουν στον Ισθμό και να προετοιμαστούν για την επερχόμενη σύγκρουση. Ο Ξέρξης ακολούθησε τη διαδρομή προς τους Γόννους και κατέλαβε την πόλη. Ακολούθησε η κάθοδος των Περσών προς νότο και οι μάχες των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας. Εκτός από το πέρασμα των Τεμπών, υπάρχουν και άλλα σημαντικά περάσματα από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία, όπως τα Στενά της Πέτρας και τα Στενά της Βολούστανας (του Σαρανταπόρου).
Το 336 π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος απέφυγε να περάσει από τα Τέμπη στην εκστρατεία του προς τη νότια Ελλάδα, καθώς φρουρούνταν από Θεσσαλούς. Αντίθετα, ακολούθησε ένα μονοπάτι στα αριστερά της ανατολικής εισόδου των Τεμπών, κοντά στον Τρανό Λάκκο που οδηγεί στα Αμπελάκια. Τα σκαλοπάτια που είναι σκαμμένα στην όσσα ονομάστηκαν "Αλεξάνδρου Κλίμαξ", σύμφωνα με τον Πολύαινο. Ωστόσο, δύο χρόνια νωρίτερα, το 338 π.Χ., ο Μακεδόνας στρατηλάτης είχε αποφύγει να περάσει από τα Τέμπη και είχε περάσει στη Θεσσαλία από τα Στενά της Πέτρας. Ο πατέρας του, Φίλιππος Β', είχε ήδη κατακτήσει την Περραιβία από το 352 π.Χ. και είχε οχυρώσει την πόλη των Γόννων, στην είσοδο των Τεμπών. Οι Γόννοι επηρέασαν σημαντικά τη διάρκεια των Μακεδονικών Πολέμων.
Από την αρχαιότητα, η δίοδος των Τεμπών ήταν ένας δημόσιος δρόμος, σύμφωνα με ένα κείμενο που αναφέρει δύο οδοδείκτες που τοποθετήθηκαν το 125 μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Αδριανό. Οι οδοδείκτες βρίσκονταν κοντά στο χωριό Τέμπη και στην ανατολική έξοδο των Τεμπών στη θέση Βουρλάμι. Αυτό επιβεβαιώνεται από τη Διατριβή επί Διδακτορία της Άννας Π. Αβραμέα με τίτλο "Η βυζαντινή Θεσσαλία μέχρι του 1204", καθώς και από το περίφημο ταξίδι του Αδριανού μέσω των Τεμπών το 125 μ.Χ. και τη συνοδεία του από τον νεαρό ευνοούμενο του Αντίνοο από τη Βιθυνία. Η δια της κοιλάδος οδός ήταν δημόσια και αυτό επιβεβαιώνεται από τα Οδοιπορικά του Δ' αιώνα.
με πληροφορίες από το protothema.gr